Paul Roncken: ‘De mens is een gebrekkig esthetisch wezen’

DOSSIER OVER SCHOONHEID Vorig jaar promoveerde landschapsarchitect Paul Roncken op een onderzoek naar schoonheid. Hij is een van de weinigen in Nederland die zich bezighouden met ‘schoonheid’ en het ‘sublieme’. Naast onderzoeker en docent aan Wageningen University is Paul Roncken provinciaal adviseur ruimtelijke kwaliteit in Utrecht. Martine Bakker sprak met hem voor het themadossier over schoonheid, in het juninummer van Blauwe Kamer.

Tekst Martine Bakker | Foto's Christiaan Krouwels

meer lezen

Oproep: schetsen voor Nederland in 2300

Blauwe Kamer roept stedenbouwkundigen en landschapsarchitecten op om een alternatief scenario voor Nederland in 2300 te schetsen. Aanleiding is een artikel in Vrij Nederland over klimaatverandering en het ontbreken van een zogenaamd Plan B, een scenario waarin na een zeespiegelstijging van 15 meter in 2300 het ophogen van dijken weinig zin meer heeft. Een nieuwe kustlijn zal ontstaan, een nieuwe verhouding tussen land en water, tussen mens en natuur.

 

Op verzoek van VN tekende fysisch geograaf Kim Cohen van de Universiteit Utrecht een kaart van Nederland zoals het er in 2300 uit zou kunnen zien. Wat Cohen als wetenschapper heeft gedaan kunnen ontwerpers natuurlijk ook. Het inzichtelijk maken van een dergelijk scenario, en welke ruimtelijke consequenties en kansen dit biedt voor natuur, landbouw, verstedelijking, mobiliteit en energie is een kolfje naar de hand van  Nederlandse landschapsarchitecten en stedenbouwkundigen.

Blauwe Kamer wil hiervoor een podium bieden en de discussie over Plan B faciliteren. We roepen ontwerpers op om vanuit hun eigen visie, een alternatief scenario voor Nederland in 2300 te schetsen.

meer lezen

Taal bepaalt hoe we onze omgeving zien

Foto: Arie van Tilborg

 

Vorige maand lanceerde minister Kajsa Ollongren de Nationale Omgevingsvisie. Joks Janssen, tevens voorzitter van de selectiecommissie van het Blauwe Kamer Jaarboek, verwondert zich over de woordkeuze van dit document. Waar het vroeger over ‘ruimte’ ging die geordend moest worden, spreekt men nu van ‘omgeving’. Dat impliceert volgens Janssen een bottom-up benadering: 'Waar ruimte het domein van experts is, behoort omgeving aan de bewoners toe.' Woordkeuze is in die zin een belangrijk onderdeel van ons vak: Taal en handelen liggen in elkaars verlengde.

 

Naar aanleiding van deze constatering riep Janssen op Twitter iedereen op om zijn favoriete dichtregels over de stad te delen. Mensen reageerden enthousiast. Voor de Vereniging Deltametropool stelde Janssen een bloemlezing samen van de reacties.

 

De gedichten tonen volgens Janssen aan dat de ruimte om ons heen niet abstract is, maar een: 'door mensen bewoond, zintuigelijk ervaarbaar en emotioneel geladen landschap'.  Hij hoopt dan ook dat de verbale vernieuwing van de NOVI in staat is om dit verlangen naar een rijkere omgevingstaal te vervullen.

Kom jij de Blauwe Kamer-redactie versterken?

Blauwe Kamer zoekt voor de vakredactie een redacteur met een stedenbouwkundige achtergrond. We zijn op zoek naar een kandidaat met een goed netwerk en een brede ervaring in de ruimtelijke inrichting, en die werkzaam is als stedenbouwkundige of stedenbouwkundig ontwerper.

 

De nieuwe collega denkt mee over de inhoud van de papieren nummers en de e-zines, geeft mede richting aan de voortdurende vernieuwing en de toekomst van Blauwe Kamer en schrijft met enige regelmaat zelf artikelen. Een vlotte schrijfstijl is gewenst en een goede omgang met sociale media vanzelfsprekend.

Sollicitaties kunnen per e-mail en voor 15 augustus worden gericht aan mark@blauwekamer.nl, o.v.v. ‘sollicitatie redacteur’. Bij voorkeur enkele recente artikelen van eigen hand bijvoegen.

 

Voor nadere inlichtingen kun je bellen met hoofdredacteur Mark Hendriks, 06 55570135.

Strip (20): Duister Sarajevo in oorlogstijd

Het is april 1992, midden in de Bosnische oorlog. Zakenman en kunstagent Ervin Rustemagić is met zijn vrouw Edina en de kinderen Maja en Edvin op de vlucht voor de Serviërs. Het gezin is net terug van een vakantie in Nederland wanneer hun huis in een bombardement wordt vernietigd. Ze belanden in de buitenwijk Dobrinja van Sarajevo, waar nog maar acht jaar eerder de Olympische Winterspelen plaatsvonden. In Dobrinja waren sportlieden gehuisvest en in de omliggende bergen werd gesport. Maar nu wordt van daaruit de stad onder vuur genomen. Striptekenaar Joe Kubert doet hiervan verslag, in zijn rauwe comicsstijl.

Tekst Rob van der Bijl

meer lezen

Regio van de Toekomst (slot): Maakt ontwerponderzoek het verschil?

Het afgelopen jaar voerden BNSP en NVTL in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken de ontwerpverkenning Regio van de Toekomst uit. In vier regio’s deden acht ontwerpteams ontwerponderzoek naar de grote opgaven die in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) aan bod komen. In een speciale blogserie doet Blauwe Kamer verslag. Dit is de tiende en laatste aflevering.

NVTL-voorzitter Ben Kuipers biedt minister Ollongren de door Blauwe Kamer gemaakte publicatie over Regio van de Toekomst aan. Rechts: Samen met BNSP-voorzitter Rob van der Velden en Jutta Hinterleitner van de BNA biedt Kuipers NOVI-directeur Emiel Reiding het manifest over ontwerponderzoek aan. 

 

Een van de doelen van Regio van de toekomst was om via ontwerponderzoek bouwstenen aan te dragen voor de NOVI. Zo sprak projectdirecteur Nationale Omgevingsvisie Emiel Reiding zijn wens uit om via het regionale ontwerponderzoek in beeld te krijgen wat op rijksniveau geregeld moet worden en dus in de NOVI moest worden opgeschreven. De conceptversie van de NOVI is vandaag gepresenteerd in de Expo Haarlemmermeer in Vijfhuizen, in bijzijn van minister Kajsa Ollongren. Een goed moment om in deze laatste blog na te gaan wat er terecht is gekomen van de gestelde ambitie.

 

Door: Marieke Berkers

 

Een eerste lezing maakt duidelijk dat de resultaten Regio van toekomst maar zeer mondjesmaat terug te zien zijn in het vuistdikke document. Dat komt omdat de NOVI nergens echt de diepte in gaat, iets wat de ontwerpteams juist wel deden. Zo’n twintig nationale ‘belangen’ vormen het fundament van de visie. Ze hebben een behoorlijk opendeurenniveau. Wat te denken van ‘een goede omgevingskwaliteit realiseren’. Wat betekent dit precies? Je snakt bij het lezen naar een flinke portie ontwerpvisie, waarmee (uiteenlopende) belangen worden doorgedacht op hun consequenties en van beeld worden voorzien.

meer lezen

E-zine van mei: plein in Tatarije en nieuw centrum voor Sittard

De mei-editie van het Blauwe Kamer E-zine is beknopt, maar desalniettemin hoogstens interessant. Dit keer reisden we af naar Sittard waar de landschapsarchitecten van Lodewijk Baljon het centrumgebied vernieuwden. Ook wierpen we een blik op het plan van het internationale bureau DROM voor een stadsplein in de Russische stad Naberezhnye Chelny, in de autonome republiek Tatarije. Verder filmtips, een podcast over de A1 en een editorial van onze vakredacteur Marc Nolden.

Mobiliteitstransitie is wel snel haalbaar

New York in 1900 en 1911

 

De gemeente Amsterdam kondigde onlangs aan om vanaf 2030 alle benzine- en dieselauto’s uit de stad te weren en alleen elektrische auto’s toe te laten. Iedereen riep meteen dat dat veel te ambitieus is. Do Janne Vermeulen, Architect in Residence bij Arcam, verdiept zich in de ruimtelijke impact van Smart Cities en Smart Mobility.

 

Dat het hard kan gaan met mobiliteitstransitie laten deze foto’s uit New York in 1900 en 1911 duidelijk zien. Op de ene foto domineren voetgangers en paard en wagen het straatbeeld. Tien jaar laten hebben auto’s de ruimte overgenomen. Vermeulen vermoed dat het met de smart-transitie wel eens net zo’n vaart kan gaan lopen. Ze laat voorbeelden zien van Mobility as a Service en zet uber af tegen ondergronds openbaar vervoer. De rol van de ontwerper ziet Vermeulen vooral als ontwerper van prettige omgevingen en het bedenken van logistiek slimme oplossingen. 

Fietsend de toekomst tegemoet

Het College van Rijksadviseurs, de gemeente Amsterdam en de Vervoerregio Amsterdam vroegen zich af welke ruimtelijke maatregelen de toekomst van de fiets zeker kunnen stellen. De Urbanisten gingen in dit kader aan de slag met een ontwerpend onderzoek naar de 'Fietsstad van de 21ste eeuw'. De resultaten zijn integraal te downloaden via de website van het Fietsberaad.

 

Fast Forward en Slow Flow

De Urbanisten richten zich voor de Fietsstad op het ontwerpen van routes voor de fietser, gericht op een vloeiende, veilige en comfortabele verplaatsing, maar ook op het ontwerpen van plekken, gericht op een aangenaam verblijf en op ruimte voor ontmoeten. Zij maken daarbij onderscheid tussen de snelle fietser en de interactieve fietser. De snelle fietser wil zo efficiënt mogelijk de plek van bestemming bereiken, terwijl de interactieve fietser meer belang hecht aan ontspanning en contact met de ander en de omgeving. Deze categorieën, Fast Forward en Slow Flow, vragen om verschillende technische richtlijnen en inrichtingsprincipes.

 

Verhalen uit Fietsstad

Vervolgens onderzoeken De Urbanisten verschillende stadsmodellen op hun kansen en kwaliteiten: De ontwerpers pleiten voor een combinatie van een hiërarchische infrastructuur en een meer homogeen stratenpatroon. Hieraan gekoppeld liggen verschillende soorten knooppunten en ontmoetingsplekken. Het ontwerpend onderzoek bevat tal van ruimtelijke uitwerkingen van routes, straatprofielen en pleinen. Zoals we van De Urbanisten gewend zijn, worden die gepresenteerd in een stripverhaal waarin je urenlang kunt ronddwalen.

Strip (19): De Noord-Zuid door Amsterdam

In het verhaal over de geschiedenis van het Amsterdamse openbaar vervoer tekent Eric Heuvel op realistische wijze de stedelijke architectuur van de stad. De totstandkoming van het moderne Amsterdam gaat hand in hand met de ontwikkeling van het openbaar vervoer dat is doorgedrongen tot in elke uithoek van de stad en ieder belangrijk gebouw aandoet. Van Noord naar Zuid doorkruist hoofdrolspeler Bennie Amsterdam. Hij moet de ov-wedstrijd winnen om zijn beoogde partner Carol voor zich te winnen.

Tekst Rob van der Bijl

meer lezen

Het e-zine van april: Marktplein in Dokkum en nieuw park in Milaan

Het stadspark Biblioteca del Alberi in Milaan. Foto: Andrea Cherchi

 

Deze week verscheen het Blauwe Kamer E-zine van april. Daarin onder meer aandacht voor het ontwerp van Inadie Outside voor een stadspark in Milaan – met een rijke botanische variatie en een fascinerend lijnenspel.

Verder het door bureau Hosper heringerichte Marktplein in Dokkum, bijzondere filmtips - zoals een onderwaterrestaurant in Noorwegen –, boekentips en een impressie van het Tilburg Architectuur Filmfestival.

Ode aan de grandes dames van de architectuur

De jury van de prijsvraag voor het stadhuis Amsterdam met rechts Ko Mulder (1968)

 

Vorig najaar was er klein relletje in architectenland over het symposium van De Architect ‘ De kracht van de Nederlandse architectuur’. De tien keynotesprekers bleken in eerste instantie allen witte mannen. We hebben blijkbaar nog een lange weg te gaan als het om inclusiviteit gaat, maar we komen van ver. Arjan den Boer zette voor de website Atria een aantal vrouwelijke pioniers van de architectuur en stedenbouw op een rijtje. Ko Mulder, Truus Schröder en Lotte Stam Beese passeren de revue. Zij moesten opboksen tegen talloze vooroordelen. De Delftse hoogleraar Granpré Molière was bijvoorbeeld van mening dat vrouwen niet abstract zouden kunnen denken of geen technisch inzicht hadden. Zulke uitlatingen zul je tegenwoordig niet meer in het openbaar horen, maar dat tegenwoordig nog steeds maar 30% van de architecten vrouw is geeft wel te denken.

Het hele jaar naar Cadzand-Bad

PLANKRITIEK / Het Zeeuws-Vlaamse Cadzand kreeg een facelift die de badplaats onherkenbaar heeft veranderd. Dat ging gepaard met een toenemende populariteit. De nieuwe appartementen - sommige met een vierkantemeterprijs die in Amsterdam niet zou misstaan - gaan er als warme broodjes over de toonbank. Vooral welgestelde Belgische kopers vinden hier een vakantieverblijf. Met de opknapbeurt - die ook de openbare ruimte de gewenste uitstraling heeft gegeven - is Cadzand nu een uitzonderlijke groeidiamant in het krimpende Zeeuws-Vlaanderen.

 

Tekst Anne Seghers Foto Daniel Nicolas

meer lezen

Leve de moderne architectuur!

Brandevoort in Helmond, foto: Werry Crone
Brandevoort in Helmond, foto: Werry Crone

 

Onder populisten is het tegenwoordig salonfähig om architectuur af te doen als ondermijnend, opdringerig, of zelfs als misdaad tegen de menselijkheid. Blauwe Kamer medewerker Hans Teerds schreef een essay voor Trouw, waarin hij stelt dat architectuur inderdaad soms beter zou moeten bijdragen aan de gemeenschap, maar dat een terugkeer naar traditionele stedenbouw en architectuur geen goede oplossing is.

 

Het probleem is volgens Teerds niet ‘moderne’ architectuur, maar “dat vandaag de dag alles mogelijk is, óók traditionele architectuur. Door die ‘alles-kan’ mentaliteit is het vak ontdaan van zijn evidente publieke belang, en verworden tot de toevallige smaak van de opdrachtgever.” Sinds een jaar of 20 is er geen zinvolle dialoog meer over de rol van architectuur voor een betere samenleving.

 

Architectuur en stedenbouw kunnen wel degelijk invloed hebben op de samenleving, maar volgens Teerds staat dat los van een moderne dan wel klassieke vormentaal. Overigens zal architectuur nooit een oplossing kunnen bieden tegen het fundamentele gevoel van thuisloosheid dat inherent lijkt aan de condition humaine. De politiek trouwens ook niet.

Jaarboek 2019: zend je beste projecten in

Het Blauwe Kamer Jaarboek geeft een overzicht van de beste projecten uit de stedenbouw en landschapsarchitectuur. Ontwerpers en opdrachtgevers worden uitgenodigd om voor de editie van 2019 plannen, projecten en studies in te sturen.

 

Een onafhankelijke commissie kiest de projecten voor het boek. Naast voorzitter Joks Janssen (directeur van Brabant Kennis) bestaat de commissie dit jaar uit architect Eva Pfannes (Ooze),Bianca Seekles (ERA Contour), stedenbouwkundige Enno Zuidema (MVRDV) en landschapsarchitect en Blauwe Kamerredacteur Marc Nolden. 

 

Ingezonden projecten moeten afkomstig zijn uit de periode 2018-2019 (t/m maart). Alle soorten projecten zijn welkom: van uitgevoerde openbareruimteplannen tot strategische langetermijnvisies, van zelfgeïnitieerde bottom-upinitiatieven tot ontwerpend onderzoek, van herontwikkelingsprojecten tot cultuurhistorische studies, van Nederlands werk tot projecten in het buitenland (mits van een Nederlandse ontwerper). 

 

Inschrijven kan via dit formulier op www.blauwekamer.nl. Daar staan ook de voorwaarden voor deelname.

 

Regio van de Toekomst (9): De grote ruilverkaveling van Nederland als spektakelstuk

BNSP en NVTL voeren in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken de ontwerpverkenning Regio van de toekomst uit. In vier regio’s doen acht ontwerpteams ontwerponderzoek naar de grote opgaven die in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) aan bod komen. In een speciale blogserie doet Blauwe Kamer verslag. Dit is aflevering 9. 

Werken de oplossingen die de ontwerpteams voor de vier regio bedachten ook voor de rest van Nederland? Die vraag staat centraal tijdens de slotbijeenkomst van Regio van de Toekomst op 22 maart in Scheveningen.

 

Door: Marieke Berkers

 

In groepjes bediscussiëren vakgenoten uit de bestuurs-, beleids- en ontwerpwereld – met opvallend veel jong talent – de resultaten van de zes teams. Ze noteren de ideeën die hen inspireren op een vlag die ze vervolgens ‘planten’ op een enorme kaart van Nederland. De nieuwe kaart die zo ontstaat en die vanuit de lucht door een zoemende drone in de gaten wordt gehouden, toont een ware ‘ruilverkaveling’ van Nederland.

 

Het idee dat de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) vooral gericht is op de Randstad wordt tijdens de bijeenkomst de kop ingedrukt. Het valt niet te ontkennen dat de transities waar we voor staan alle regio’s van Nederland betreffen, zowel de groeiende als de krimpende. Het nationale belang in de ene regio heeft gevolgen voor de ontwikkelingsmogelijkheden in een andere regio. Waar lossen we bijvoorbeeld de grootschalige verstedelijkingsvraag op? In het westen of in regio’s waar nog ruimte is, zoals het oosten van het land? 

 

meer lezen

Corporatiedirecteur Thom Aussems: ‘Ik dacht: dan doen we het zelf wel’

Met de projecten van zijn corporatie Sint Trudo gaf Thom Aussems op eigen wijze, met een mengeling van fysieke en sociale interventies, vorm aan stedelijke vernieuwing in Eindhoven. De stedenbouw verwijt hij te weinig oog te hebben voor wat stedelijke ontwikkelingen werkelijk drijft: ‘Ontwerpers willen met maquettes de toekomst voorspellen. Piepschuimplanning noem ik dat.’

Tekst Anne Seghers en Mark Hendriks Foto Christiaan Krouwels

meer lezen

Couleur locale – circulaire landbouw in de Flevopolder

Een ontwerpteam onder leiding van landschapsarchitecten Berdie Olthof en Peter Veenstra deed  de afgelopen maanden ontwerponderzoek naar hoe circulaire vormen van landbouw tot een nieuw landschap voor Flevoland kunnen leiden. Het project was onderdeel van Regio van de Toekomst waarin zes teams in vier regio's onderzoek deden naar de ruimtelijke consequenties van actuele vraagstukken, zoals klimaatadaptatie, verstedelijking en energietransitie. In het team van Veenstra en Olthof ook filmmaker Marjolein Hillege. Zij verwerkte de bevindingen van het team in onderstaande film.

 

Blauwe Kamer volgt Regio van de Toekomst op de voet via een blogserie. Daarnaast bevat het maartnummer een themadossier over dit door de BNSP en NVTL geïnitieerde project. Dit nummer bestel je hier.

De uitdagingen van Hoogheemraadschap Schieland en Krimpenerwaard

Essenburgpark in Rotterdam, foto: Jasmijn Krol

 

De verkiezingen voor Provinciale Staten en de waterschappen leken vooral over landelijke partijpolitiek te gaan. Lokale issues kregen weinig aandacht, terwijl het juist de provincies en waterschappen zijn die de grote opgaven van deze tijd moeten oplossen. Denk aan waterberging, biodiversiteit en ruimtelijke inpassing van de energietransitie. Teun van den Ende en Lex Kortenoeven doken voor Vers Beton in de uitdagingen waar het Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard voor staat. Die zijn niet mals: “In Rotterdam komt het water vanuit vier richtingen: uit de hemel, ondergrond, zee en rivieren,” zegt Nora Prins, stedenbouwkundige bij het Hoogheemraadschap. Om hieraan het hoofd te bieden is samenwerking met bewoners en bedrijven cruciaal. 60% van de oppervlakte van Rotterdam is immers privaat bezit. Samenwerking met burgers leidt tot sympathieke projecten, zoals het Essenburgpark. Grootschalige oplossingen zijn moeilijker voor elkaar te krijgen, omdat het grondbezit gefragmenteerd is en omdat de urgentie nog niet overal is doorgedrongen: “Omdat alles onder de grond is gestopt denken mensen niet meer na over water.”

Regio van de Toekomst (8): De toekomst in Zuid-Holland is van hout

In in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken voeren de BNSP en NVTL de ontwerpverkenning Regio van de toekomst uit. In vier regio’s doen acht ontwerpteams ontwerponderzoek naar de grote opgaven die in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) aan bod komen. In een speciale blogserie doet Blauwe Kamer verslag. Dit is aflevering 8.

Woningbouw in hout leidt tot nieuwe woonlandschappen, aldus het team van Marco Vermeulen.

 

Het klinkt simpel: realiseer de benodigde woningen in Zuid-Holland – tot 2040 gaat het om 220.000 huizen – met sloopmateriaal en houtbouw. Dat is de boodschap van Anne Loes Nilessen en Marco Vermeulen, de captains van de twee ontwerpteams die in Zuid-Holland aan de slag zijn. Volgens Nilessen en Vermeulen lossen we met deze strategie niet alleen het verstedelijkingsvraagstuk op, maar spelen we ook in op de schaarste aan bouwmaterialen en het terugdringen van de CO2-uitstoot.

 

Tekst: Mark Hendriks

 

De praktijk zal weerbarstiger zijn. Er is momenteel weliswaar veel aandacht voor verduurzaming, maar de focus ligt vooral op het vergroenen van de energievoorziening. De materialenkant (biobased, recyclebaar) en het wegnemen van CO2 uit de atmosfeer (waar het klimaatakkoord eigenlijk over gaat) raken nog weleens ondergesneeuwd. Daarbij is de bouwsector – geen onbelangrijke speler in dit verhaal – tamelijk conservatief. Zij ruimen in de toekomstige woningbouw vooralsnog een belangrijke plaats in voor beton. 

meer lezen